Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie, II AKa 326/17

Sygn. akt II A Ka 326/17 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 9 lutego 2018 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie w II Wydziale Karnym w składzie: Przewodniczący SSA Ewa Leszczyńska-Furtak (spr.) Sędziowie SSA Ewa Jethon SSO (del.) Grzegorz Miśkiewicz Protokolant sekr. sądowy Sylwester Leńczuk przy udziale Prokuratora Gabrieli Marczyńskiej-Tomali po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2018 r. sprawy z wniosku P. G. , urodz. (...) w K. , syna Z. i E. z domu N. , na skutek apelacji pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 21 czerwca 2017 r, sygn. akt VIII Ko 47/16 I. zaskarżony wyrok zmienia w ten sposób, że za podstawę orzeczenia oddalającego wniosek przyjmuje art. 553 § 3 kpk i art. 552 § 3 kpk a contrario w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją wprowadzoną z dniem 15 kwietnia 2016 r. w zw. z art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego i niektórych innych ustaw (Dz.U. 2016/437); II. w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymuje w mocy; III. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. M. S. , Kancelaria Adwokacka w W. , kwotę 120 zł (stu dwudziestu), podwyższoną o 23 % podatku VAT, za pomoc prawną udzieloną wnioskodawcy z urzędu w instancji odwoławczej; IV. koszty postępowanie odwoławczego ponosi Skarb Państwa. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 21 czerwca 2017 r., sygn. VIII Ko 47/16 Sąd Okręgowy w Warszawie nie uwzględnił w całości wniosku P. G. o zadośćuczynienie z tytułu niewątpliwie niesłusznego stosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania w okresie od dnia 24 marca 2013 r. do dnia 11 lipca 2014 r. oraz z tytułu niewątpliwie niesłusznego stosowania środka zabezpieczającego (internacji psychiatrycznej), stosowanego w okresie od dnia 11 lipca 2014 r. do dnia 29 kwietnia 2015 r. oraz o odszkodowanie z tytułu utraconych korzyści w postaci utraty prawa do renty w w/w okresie. Sąd Okręgowy orzekł również o kosztach postępowania, obciążając nimi Skarb Państwa. Apelację od tego wyroku wywiódł pełnomocnik wnioskodawcy, który zaskarżył wyrok w całości, formułując zarzuty na podstawie art. 438 pkt 1, 2 i 3 kpk , jak w środku odwoławczym na kartach 397-400 akt sprawy. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez zasądzenie na rzecz wnioskodawcy: - kwoty 232.500 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę, wynikającego z niewątpliwie niesłusznego stosowania środka zapobiegawczego w postaci tymczasowego aresztowania w okresie od dnia 24 marca 2013 r. do dnia 11 lipca 2014 r.; - kwoty 9.920 zł z tytułu odszkodowania z powodu utraconych korzyści w postaci utraty prawa do renty w okresie stosowania wobec wnioskodawcy tymczasowego aresztowania; - kwoty 50.000 zł tytułem zadośćuczynienia z powodu niewątpliwie niesłusznego stosowania środka zabezpieczającego (internacji psychiatrycznej), stosowanego w okresie od dnia 11 lipca 2014 r. do dnia 29 kwietnia 2015 r. Pełnomocnik wniósł również o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w postępowaniu odwoławczym. Sąd Apelacyjny zważył, co następuje: W apelacji podniesiono chybione zarzuty, co czyni wniesiony środek odwoławczy niezasadnym. Za nietrafny uznać należy zarzut obrazy art. 552a § 1 kpk w zw. z art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, skoro w przedmiotowych realiach pierwszy z powołanych przepisów nie mógł znaleźć zastosowania, wszak nie ziściły się formalne przesłanki warunkujące dopuszczalność jego stosowania. Nie budzi wątpliwości, iż wszczęcie postępowania w przedmiocie wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie w rozumieniu przepisu art. 25 ust. 3 ustawy nowelizującej z dnia 11 marca 2016 r. (Dz. U. z 2016/437), następuje z chwilą wniesienia do sądu wniosku przez stronę. Jeżeli zatem, jak w niniejszej sprawie, wniesienie wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie nastąpiło po dniu 1 lipca 2015 r. a przed dniem 15 kwietnia 2016 r., to należało uwzględniając treść przywołanego art. 25 ust 3 ustawy z dnia 11 marca 2016 r., stosować przepisy proceduralne Rozdziału 58 Kodeksu postępowania karnego , obowiązujące w tym właśnie przedziale czasowym, w tym także przepis art. 552a § 1 kpk w brzmieniu obowiązującym do dnia 14 kwietnia 2016 r. Z literalnego brzmienia tego przepisu jednoznacznie tymczasem wynika, iż dotyczy on wyłącznie sytuacji, gdy oskarżony został uniewinniony lub umorzono wobec niego postępowanie w wypadkach innych niż określone w art. 552 § 1-3 kpk . Tym samym ustawodawca wyłączył zastosowanie tego przepisu w przypadku, gdy wobec podejrzanego/oskarżonego zastosowano środek zabezpieczający. W takim bowiem wypadku prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia normuje przepis art. 552 § 3 kpk , z którego brzmienia jednoznacznie wynika brak prawa do odszkodowania i zadośćuczynienia z tytułu stosowania środka zabezpieczającego, gdy orzeczenie o zastosowaniu środka zabezpieczającego nie zostało wzruszone w drodze kasacji lub wznowienia postępowania. Aktualizuje się ono zatem, gdy na skutek tychże nadzwyczajnych środków odwoławczych uchylono orzeczenie o zastosowaniu środka zabezpieczającego, a następnie oskarżony został uniewinniony albo umorzono postępowanie i nie orzeczono o środku zabezpieczającym albo orzeczono łagodniejszy środek zabezpieczający. Bezspornym natomiast jest, że prawomocne postanowienie Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. III K 34/14, na mocy którego postępowanie karne przeciwko P. G. zostało umorzone na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 kpk w zw. z art. 31 § 1 kk oraz zastosowano wobec podejrzanego środek zabezpieczający w postaci umieszczenia w zakładzie psychiatrycznym, nie zostało wzruszone w drodze kasacji lub wznowienia postępowania. Tym samym nie tylko przepis art. 552a § 1 kpk , ale też przepis art. 552 § 3 kpk nie mogły znaleźć tu zastosowania. Myli się także skarżący, gdy podnosi w apelacji zarzut obrazy art. 552b kpk w zw. z art. 25 ust. 3 ustawy nowelizującej z dnia 11 marca 2016 r. (Dz. U. z 2016/437), skoro przepis ten przyznawał prawo do odszkodowania i zadośćuczynienia wyłącznie osobie innej niż oskarżony, która została zatrzymana w związku z postępowaniem karnym. Regulację tę wprowadzono jako dodatkową w stosunku do art. 552 § 1 kpk , który normował odszkodowanie i zadośćuczynienie za zatrzymanie oskarżonego (podejrzanego). Przepis art. 552b kpk rozszerzał tego rodzaju uprawnienia w stosunku do osób zatrzymanych niemających tego statusu procesowego. Zakresem podmiotowym przepis ten obejmował zatem osobę podejrzaną, którą zatrzymano na podstawie art. 244 kpk , ale nie wszczęto postępowania przygotowawczego, oraz gdy doszło do jego wszczęcia, a następnie do umorzenia procesu w fazie in rem . Przepis ten dotyczył też świadka, biegłego, tłumacza i specjalisty ( art. 285 § 2 kpk ). W żadnym jednak wypadku nie można odnosić zawartej w nim regulacji do podejrzanego, któremu przedstawiono w postępowaniu zarzuty popełnienia przestępstw, a finalnie postępowanie umorzono z powodu niepoczytalności sprawcy, stosując środek zabezpieczający. Podejrzany P. G. nie spełnił zatem kryterium podmiotowego wymaganego do zastosowania wobec niego art. 552b kpk , co zarzut obrazy tego przepisu czyni nie tylko oczywiście bezzasadnym, ale wręcz abstrakcyjnym. Ułomność tego zarzutu przejawia się dodatkowo w jego sformułowaniu, skoro skarżący obrazę art. 552b kpk odnosi do faktu tymczasowego aresztowania P. G. , a nie do jego zatrzymania, choć przepis ten tymczasowego aresztowania w żaden sposób nie dotyczy. O bezpodstawności wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie z tytułu tymczasowego aresztowania podejrzanego w badanej sprawie decyduje treść przepisu art. 553 § 3 kpk w brzmieniu wprowadzonym w wyniku nowelizacji z 2013 r., zgodnie z którym ustawodawca wyłączył roszczenia odszkodowawcze z tytułu każdego środka zapobiegawczego zastosowanego na podstawie art. 258 § 3 kpk w sytuacji, gdy postępowanie zakończyło się umorzeniem postępowania z uwagi na niepoczytalność sprawcy. Tymczasem, w świetle przywołanych w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, kolejnych postanowień sądów w przedmiocie środka zapobiegawczego, immanentnym jest, że w sprawie zakończonej umorzeniem wobec P. G. postępowania karnego z powodu niepoczytalności oraz zastosowaniem środka zabezpieczającego w postaci internacji psychiatrycznej, środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania stosowany był właśnie w oparciu o podstawę prawną z art. 258 § 3 kpk . Na tej właśnie podstawie, uznając, że zachodzi obawa, iż podejrzany, któremu zarzucono popełnienie umyślnych występków, popełni przestępstwo przeciwko życiu, zdrowiu lub bezpieczeństwu powszechnemu, Sąd Okręgowy w Warszawie, zmieniając postanowienie Sądu I instancji, na mocy postanowienia z dnia 26 lutego 2013 r. zastosował wobec P. G. tymczasowe aresztowanie. Następnie, w oparciu o tę samą przesłankę zapobiegawczy środek izolacyjny był przedłużany kolejnymi decyzjami sądów i stosowany aż do czasu rozpoczęcia wykonywania środka zabezpieczającego, do czego uprawnienie, pomimo umorzenia postępowania z powodu niepoczytalności, dawał przepis art. 264 § 3 kpk . Zważywszy zatem na wynik postępowania głównego, podejrzanemu nie przysługuje roszczenie o odszkodowanie lub zadośćuczynienie z tytułu wykonywania tego środka zapobiegawczego. Sąd nie ma w takim wypadku obowiązku badania okoliczności stosowania tymczasowego aresztowania pod kątem przesłanki o jakiej mowa w art. 552 § 4 kpk w brzmieniu obowiązującym pomiędzy 1 lipca 2015 r. a 14 kwietnia 2016 r., gdyż zachodzi wyłączenie z art. 553 § 3 kpk . Dodatkowo Sąd Apelacyjny zauważa, że żądanie odszkodowania i zadośćuczynienia z tytułu poddania podejrzanego w toku postępowania obserwacji psychiatrycznej w zakładzie leczniczym, jest chybione również z tego powodu, że badania takiego nie można postrzegać w kategoriach zastosowania środka zapobiegawczego, ani jako tymczasowego aresztowania, ani jako zatrzymania, a przepisy nie stwarzały podstaw do tego rodzaju roszczeń za przeprowadzenie dowodu, nawet łączącego się z pozbawieniem wolności ( vide: wyrok SA w Katowicach z 16 maja 2002 r., II AKa 114/02, Lex 750/89). Sformułowane w apelacji pełnomocnika wnioskodawcy zarzuty wskazują na brak ze strony skarżącego analizy przepisów, do których odwołuje się środek odwoławczy i całkowite wręcz zignorowanie ich treści. Dobitnym tego przejawem jest próba podważenia w apelacji prawomocnego orzeczenia umarzającego postępowanie karne wobec P. G. , w ramach którego zastosowano środek zabezpieczający. Tymczasem taka treść rozstrzygnięcia jest równoznaczna z przyjęciem, że podejrzany zachowaniem swym wypełnił formalne znamiona zarzucanych jemu czynów zabronionych, a jedynie z powodu niepoczytalności tempore criminis , nie można mu przypisać popełnienia przestępstwa. Prawomocne ustalenie sądu orzekającego w tym przedmiocie, również w kontekście podstaw dochodzenia odszkodowania lub zadośćuczynienia, korzysta z ochrony dopóty, dopóki nie zostanie skutecznie wzruszone w drodze kasacji lub wznowienia postępowania. Słuszność ma zatem Sąd Okręgowy, gdy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku podnosi, że kwestionowanie w przedmiotowym wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie, jakoby podejrzany dopuścił się zarzucanych mu czynów zabronionych, musi być z gruntu uznane za nieskuteczne. Tak samo ocenić należy wysuwany w apelacji zarzut obrazy art. 5 § 1 kpk a contrario w zw. z art. 17 § 1 pkt 2 kpk w zw. z art. 6 kpk , art. 4 kpk i art. 7 kpk . W konsekwencji oczywiście chybiony jest również zarzut obrazy art. 167 kpk w zw. z art. 193 § 1 kpk , wszak postulowany przez autora apelacji dowód z opinii sądowo-psychiatrycznej miałby służyć obejściu sprecyzowanej w art. 552 § 3 kpk dopuszczalności roszczeń odszkodowawczych, która w związku z zastosowaniem środka zabezpieczającego warunkowana jest ziszczeniem się okoliczności przewidzianych w art. 552 § 1 i 2 kpk . Wbrew przekonaniu skarżącego, postępowanie o odszkodowanie i zadośćuczynienie nie stanowi nadzwyczajnego środka odwoławczego od prawomocnych orzeczeń sądów. Mając na uwadze brak podstaw do wysuwania roszczeń odszkodowawczych w przedmiotowych realiach, za bezprzedmiotowy uznać należy zarzut odnoszący się do kwestii ustaleń w zakresie szkody majątkowej i niemajątkowej, jaką wnioskodawca miał ponieść na skutek tymczasowego aresztowania oraz internacji psychiatrycznej. Z tych wszystkich przyczyn apelacja pełnomocnika wnioskodawcy nie mogła prowadzić zarówno do zmiany zaskarżonego wyroku w kierunku postulowanym w jej petitum, jak i do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Zaskarżony wyrok jest bowiem słuszny, a korekty wymagało jedynie wskazanie podstaw prawnych oddalenia złożonego wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie, których upatrywać należy w przepisach art. 553 § 3 kpk oraz art. 552 § 3 kpk a contrario w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją wprowadzoną z dniem 15 kwietnia 2016 r. w zw. z art. 25 ust. 3 ustawy z dnia 11 marca 2016 r. o zmianie ustawy Kodeks postępowania karnego i niektórych innych ustaw (Dz.U. 2016/437). W pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymano w mocy. O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono stosownie do art. 554 § 2 in fine kpk , zgodnie z którym wnioskodawca nie uiszcza opłaty przy składaniu wniosku ani nie ponosi żadnych kosztów postępowania o odszkodowanie, gdyż z mocy ustawy jest od nich zwolniony. Wysokość kosztów pomocy prawnej udzielonej wnioskodawcy z urzędu Sąd Apelacyjny ustalił zgodnie z § 17 ust. 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu. Z tych wszystkich przyczyn Sąd Apelacyjny orzekł, jak w sentencji.