Wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku, I ACa 874/19

Sygn. akt I ACa 874/19 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 30 września 2020 r. Sąd Apelacyjny w Białymstoku I Wydział Cywilny w składzie: Przewodniczący : SSA Krzysztof Chojnowski (spr.) Sędziowie : SA Jadwiga Chojnowska SA Jarosław Marek Kamiński Protokolant : Justyna Stolarewicz po rozpoznaniu w dniu 30 września 2020 r. w Białymstoku na rozprawie sprawy z powództwa Banku (...) S.A. w W. przeciwko P. Ł. o zapłatę na skutek apelacji powoda od wyroku Sądu Okręgowego w Olsztynie z dnia 13 kwietnia 2017 r. sygn. akt I C 478/16 I. oddala apelację; II. zasądza od powoda na rzecz pozwanego kwotę 4.050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego. UZASADNIENIE Powód (...) S.A. w W. wniósł o zasądzenie od pozwanego P. Ł. 23.953,88 CHF z odsetkami umownymi w wysokości 1,8 krotności stopy odsetek ustawowych za okres od 16 marca 2016 r. do dnia zapłaty. Podniósł, że 20 września 2004 r. jego poprzednik prawny, Bank (...) S.A. w K. , zawarł z pozwanym umowę kredytu. Pozwany nie uiszczał wymagalnych świadczeń. Z tych przyczyn powód wypowiedział umowę. Na jego wierzytelność składa się: 21.907,69 CHF (świadczenie główne) i 2.046,19 CHF (odsetki umowne za okres od 10 listopada 2014 r. do 15 marca 2016 r.). Nakazem zapłaty z 6 czerwca 2016 r., wydanym w postępowaniu nakazowym, Sąd Okręgowy uwzględnił powództwo. Pozwany złożył zarzuty od całości powyższego orzeczenia. Zarzucił, że umowa jest nieważna, a postanowienia dotyczące indeksacji świadczenia są abuzywne. Wyrokiem z 13 kwietnia 2017 r. Sąd Okręgowy uchylił w całości nakaz zapłaty i oddalił powództwo (pkt I) oraz zasądził od powoda na rzecz pozwanego 7.200 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (pkt II). Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w oparciu o następujące ustalenia faktyczne: W dniu 20 września 2004 r. Bank (...) S.A. w K. zawarł z pozwanym (konsumentem) umowę kredytu. Bank udzielił na jej podstawie kredytu w wysokości 25.000 CHF. Miał być przeznczony na sfinansowanie zaliczek wpłacanych na rachunek bankowy dewelopera, zgodnie z umową zawartą między nim a pozwanym, celem zakupu lokalu mieszkalnego (§ 2, Załącznik nr 2). Oprocentowanie stanowiło sumę zmiennej stawki LIBOR dla terminów sześciomiesięcznych i stałej marży w wysokości 2,60% (§ 4). Kwota kredytu miała być wypłacona i spłacana w złotych po przeliczeniu według obowiązującego w banku kursu odpowiednio kupna i sprzedaży (...) (Załącznik nr 7). Powód, w wyniku podziału i przejęcia części majątku, jest następcą prawnym Banku (...) S.A. w K. w spornej umowie kredytu. Pozwany w 2008 r. przestał spłacać zadłużenie. Pismem z 12 lutego 2015 r. powód wypowiedział umowę. Wskazał, że oświadczenie to będzie bezskuteczne, jeżeli w ciągu 30 dni pozwany spłaci dług. W oparciu o powyższe ustalenia faktyczne Sąd Okręgowy zważył, że kredyt był wypłacony i spłacany w złotych, zatem, z uwagi na różnice kursowe, świadczenia te przedstawiały inną wartość niż nominalna (23.953,88 CHF). Wynikało to z zastosowania klauzuli waloryzacyjnej, która powoduje złamanie zasady nominalizmu, określoności świadczenia i obarcza kredytobiorcę nieograniczonym ryzykiem kursowym. Z tych przyczyn umowa była nieważna, bowiem nie zawierała essentialia negotii unormowanych w art. 69 ust. 1 Ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. prawo bankowe (Dz.U. z 1997 r., Nr 140, poz. 939 ze zm.; dalej: (...) ). Powód nie wykazał nadto podstaw roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia, bowiem nie udowodnił, w jakim zakresie pozwany zwrócił przekazaną mu do dyspozycji kwotę. Nadto wierzyciel może żądać zapłaty w walucie obcej tylko wtedy, gdy świadczenie pieniężne zostało w niej wyrażone ( art. 358 i art. 358 1 k.c. ). W oparciu o sporną umowę, kredytu w istocie udzielono w złotych, a (...) pełnił jedynie funkcję waloryzacyjną. Nadto postanowienia, w oparciu o które wyłącznie kredytodawca narzucał, na podstawie niepoddających się weryfikacji kryteriów, kurs stosowany w chwili wypłaty i spłaty kredytu, miały charakter abuzywny (ust. 2 pkt 2 i pkt 4 Załącznika nr 7). Nie były uzgodnione indywidualnie oraz kształtowały prawa i obowiązki konsumenta (pozwanego) w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszały jego interesy – godziły w równorzędność stron, nierównomiernie rozkładały uprawnienia i obowiązki między nimi. Ich eliminacja, przy założeniu braku nieważności całego stosunku prawnego, nie prowadziłaby do uwzględnienia roszczenia o zapłatę. Powód nie wykazał wysokości ewentualnego zadłużenia. Nadto nieprawidłowo wypowiedział umowę, bowiem nie uczynił tego kategorycznie. Stwierdzenie, że w razie spłaty długu jego oświadczenie należy uważać za bezskuteczne, nie daje pewności co do chwili rozwiązania umowy. Niejasność wprowadziło też zastrzeżenie warunku rozwiązującego. O kosztach procesu Sąd Okręgowy orzekł w oparciu o 98 k.p.c. i § 2 pkt 6 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (dalej: „R.pr.Rozp.” w brzemieniu sprzed 26 październik 2016 r. sprawie). Apelację od powyższego wyroku złożył powód. Zaskarżył go w całości i zarzucił naruszenie: 1. art. 228 § 1 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie, że kurs (...) do waluty polskiej podlega stałym zmianom i wahaniom, które są niezależne od powoda, a fakt ten jest powszechnie znany, co skutkowało błędnym ustaleniem, że wyłącznie on decydował o wielkości miernika waloryzacyjnego; 2. art. 233 § 1 k.p.c. poprzez błędne ustalenie, że kredyt zawarty był w złotych, podczas gdy z zebranego materiału wynika, iż strony łączyło zobowiązanie w (...) ; 3. art. 69 ust. 1 i ust. 2 pkt 2 PB w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że umowa jest nieważna z uwagi na nieokreślenie kwoty, jaka miała zostać oddana kredytobiorcy; 4. art. 69 ust. 1 PB w zw. z art. 353 1 k.c. , 358 1 § 2 i § 5 k.c. , art. 65 k.c. i art. 58 § 1 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że umowna klauzula waloryzacyjna jest sprzeczna z naturą stosunku prawnego oraz z zasadami współżycia społecznego, podczas gdy ustawodawca dopuszcza ich wprowadzenie do umów kredytów; 5. art. 69 ust. 2 pkt 4 a i ust. 3 PB w brzmieniu nadanym art. 4 zd. 2 ustawy antyspreadowej, poprzez błędną wykładnię, bowiem uprawnienia przyznane pozwanemu na podstawie tego przepisu pozwalały wyeliminować problem przeliczania spłat w oparciu o zapisy umowne, kreując dla kredytobiorcy roszczenie o dokonanie odpowiedniej zmiany umowy; 6. art. 385 1 § 1 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że postanowienia umowy oraz Załącznika nr 7 mają charakter niedozwolony, podczas gdy nie kształtują praw i obowiązków pozwanego w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz nie naruszają rażąco jego interesów; 7. art. 358 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 65 § 2 k.c. poprzez niezastosowanie, bowiem jeżeli, jak ustalił Sąd Okręgowy, klauzule waloryzacyjne mają charakter niedozwolony, a zobowiązanie określone jest w (...) , to zastosowanie powinien znaleźć art. 358 § 2 k.c. , co wynika z wykładni oświadczeń woli stron; 8. art. 69 ust. 2 pkt 2 PB poprzez niezastosowanie, bowiem kredyt był wyrażony w (...) , w związku z czym powód winien dochodzić zapłaty w tej walucie, a nie w złotych; 9. art. 358 § 1 k.c. poprzez niezastosowanie, bowiem ustanawiając hipotekę na nieruchomości w (...) pozwany skorzystał z przysługującego mu na mocy tego przepisu uprawnienia i w sposób dorozumiany dokonał wyboru waluty, w jakiej miał spełnić świadczenie; 10. art. 358 1 § 1 k.c. poprzez niezastosowanie, bowiem przedmiotem zobowiązania była suma pieniężna, a wiec pozwany zobowiązany był do spełnienia świadczenia poprzez zapłatę sumy nominalnej wyrażonej w (...) ; 11. art. 65 § 2 k.c. poprzez niezastosowanie, bowiem zgodnym zamiarem stron i ich celem było zawarcie umowy kredytu w (...) ; 12. art. 89 k.c. poprzez błędne uznanie, że wypowiedzenie zostało dokonane z warunkiem rozwiązującym, podczas gdy wykonanie zobowiązania umownego jest uzależnione od woli pozwanego. Z uwagi na powyższe wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku i utrzymanie nakazu zapłaty w całości oraz o zasądzenie kosztów postępowania za obie instancje według norm przepisanych. Wyrokiem z 17 stycznia 2018 r., wydanym w sprawie I ACa 674/17, Sąd Apelacyjny w Białymstoku oddalił apelację. Aprobując argumentację Sądu I instancji, nie podzielił jedynie stanowiska w zakresie wadliwości wypowiedzenia. Powód wywiódł skargę kasacyjną od całości tego orzeczenia. Wyrokiem z 29 października 2019 r., wydanym w sprawie IV CSK 309/18, Sąd Najwyższy uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego. Uzasadnił, że zamieszczenie kwoty kredytu w (...) w pierwszym merytorycznym postanowieniu umowy (§ 2 umowy), jest niezasługującym na ochronę kamuflażem rzeczywistych intencji powoda. Więcej się bowiem w niej nie wspomina o tej walucie. Wypłata i spłata kredytu w ciągu lat obowiązywania kontraktu miała nastąpić w złotych. W ogóle nie przewidziano, by mogło się to odbywać w (...) . To sprawia, że umowa opiewała na walutę polską z zamieszczoną w niej klauzulą waloryzacyjną. Rozmiar tego świadczenia można było określić. Kredyt stanowiła bowiem kwota pieniędzy, jaka została oddana w złotych do dyspozycji pozwanego w celu uiszczenia osobie trzeciej, czyli deweloperowi. Środki w złotych, wypłacone w całości lub w transzach przez powoda temu ostatniemu podmiotowi, stanowią o złotowym charakterze samego kredytu i są możliwą do ustalenia nominalną wartością zadłużenia wobec kredytodawcy. W ocenie Sądu Najwyższego abuzywny charakter miał Załącznik nr 7 do umowy, zwłaszcza ust. 2 pkt 2 i pkt 4 ( art. 385 1 § 1 k.c. ). Klauzule te kształtują prawa i obowiązki pozwanego (konsumenta) w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, bowiem uzależniały warunki waloryzacji świadczenia od kompetencji silniejszej strony umowy, tj. powoda (banku). Odwołanie do kursów walut zawartych w „Tabeli kursów” ogłaszanych w jego siedzibie oznacza naruszenie równorzędności stron przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków. Powód przyznał sobie, przy pomocy waloryzacji kursem (...) , prawo do jednostronnego regulowania wysokości spłat kredytu. Nie doznawało ono żadnych umownych ograniczeń. Prowadziło to do naruszenia interesu ekonomicznego konsumenta, odpowiadającego wysokości poszczególnych rat kapitałowo - odsetkowych. Postanowienia waloryzacyjne nie spełniały też wymogu przejrzystości i jasności. Pozwany dowiadywał się o poziomie zadłużenia ratalnego dopiero po pobraniu środków z jego rachunku. W takiej sytuacji powyższe postanowienia umowne nie wiązały ( art. 385 1 § 2 k.c. ). Sąd Najwyższy stwierdził, że wyeliminowanie tych postanowień nie powoduje upadku pozostałej części umowy, która po eliminacji powyższych klauzul pozostaje ważną umową kredytu bankowego udzielonego w złotych polskich. Nieobowiązujące klauzule waloryzacyjne stanowiły świadczenie dodatkowe, nie stanowiące koniecznego składnika umowy. Skoro pozostała jej cześć obowiązuje, to od kredytu udzielonego w złotych należą się odsetki liczone od chwili wymagalności rat do dnia zapłaty. Zwrot obejmowałby kwotę nominalną przekazaną przez poprzednika prawnego powoda i odsetki. Oprocentowanie powinno opierać się na stopie LIBOR – zgodnie z § 4 umowy. Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Apelacyjny zważył co następuje: Apelacja nie była zasadna. Na aprobatę zasługiwały te z ustaleń faktycznych, na jakich oparto zaskarżone rozstrzygnięcie, które dotyczyły treści: umowy kredytu oraz oświadczenia o wypowiedzeniu. Sąd Apelacyjny przyjął je za własne, bowiem zostały poczynione prawidłowo, na podstawie dowodów z niekwestionowanych dokumentów. Nie były też podważane przez powoda. Kwestionował on co prawda istnienie okoliczności warunkującej abuzywność klauzul umownych, niemniej, o czym będzie mowa, nie miała ona znaczenia w sprawie. Powołał się też na naruszenie art. 233 k.p.c. , lecz zarzut ten dotyczył sposobu dokonania interpretacji umowy stron, a więc miał materialny ( art. 65 k.c. ), a nie procesowy charakter. Przechodząc do oceny środka odwoławczego należy zaznaczyć, że w niniejszej sprawie wiązała wykładnia prawa, jakiej dokonał Sąd Najwyższy w postępowaniu zainicjowanym skargą kasacyjną powoda i zakończonym wyrokiem z 29 października 2019 r. (IV CSK 309/18; art. 398 20 k.p.c. ). W uzasadnieniu powyższego orzeczenia argumentowano, że w umowie, poza jednorazowym wskazaniem, więcej się nie wspomina o walucie obcej. Strony nie przewidziały możliwości oddania do dyspozycji bądź zwrotu kredytu w (...) , a spełnienie świadczenia przez kredytodawcę oraz kredytobiorcę miało nastąpić w złotych. Z tych przyczyn sformułowanie umowy w taki sposób, że w pierwszym jej merytorycznym postanowieniu umieszczono kwotę w (...) (§ 2), stanowiło wyłącznie niezasługujący na ochronę kamuflaż intencji powodowego banku. Kredyt, jedynie indeksowany klauzulą waloryzacyjną, został w rzeczywistości określony w walucie polskiej. Rozmiar tego świadczenia można określić jako sumę, która została oddana w złotych do dyspozycji pozwanego w celu uiszczenia świadczenia osobie trzeciej, czyli deweloperowi. Sąd Najwyższy przesądził też, że jest to „możliwa do ustalenia nominalna kwota zadłużenia pozwanego” i „stanowi o złotowym charakterze kredytu”. Odmienne stanowisko powoda, wedle którego: „zobowiązanie kredytowe pozostawało zobowiązaniem w walucie obcej” (k. 457 v), „walutą zobowiązania kredytowego była i jest waluta obca” (k. 457), „brak jest podstaw do pełnego określenia świadczenia banku w złotówkach” (k. 449 v), było sprzeczne z powyższą wykładnią, zatem już z tych przyczyn nie mogło być uwzględnione. Powyższe stanowisko Sądu Najwyższego było kluczowe w niniejszej sprawie. Jak bowiem wynika z art. 354 k.c. w zw. z art. 358 1 § 1 k.c. , dłużnik powinien wykonać zobowiązanie pieniężne zgodnie z treścią stosunku obligacyjnego. Jeżeli tak, to powód mógł żądać od pozwanego tylko tego, co było przedmiotem umowy, a zatem świadczenia w złotych, nie zaś w (...) . Stanowisko to ma oparcie również w orzecznictwie (patrz: postanowienie SN z 19 października 2018 r. IV CSK 200/18; wyrok SA w Białymstoku z 18 września 2019 r. I ACa 278/19). Brak było podstaw, aby odmienną tezę przyjąć w oparciu o art. 358 § 1 k.c. Gdyby nawet obowiązujące obecnie brzmienie tej normy miało zastosowanie do stosunku prawnego stron, to tylko wtedy dozwalałaby dłużnikowi dokonać wyboru spełnienia długu w (...) , a wierzycielowi domagać się w niej zapłaty, gdyby świadczenie było wyrażone w walucie obcej. Warunek ten, jak już wskazano nie został spełniony. Oceny tej nie zmienia to, że kwota kredytu była waloryzowana kursem (...) . Po pierwsze zawarte w kontrakcie postanowienia tworzące mechanizm indeksacyjny nie obowiązywały, bowiem, jak przesądził Sąd Najwyższy, były abuzywne ( art. 385 1 § 2 k.c. ). Po drugie, gdyby nawet klauzule te były skuteczne, to zastosowanie indeksacji do wypłacanego i spłacanego kapitału kredytu nie oznacza, czego wymaga hipoteza art. 358 § 1 k.c. , że świadczenie zostało wyrażone w walucie obcej (patrz: postanowienie SN z 19 października 2018 r. IV CSK 200/18; Legalis, red. K. Osajda. Prawo zobowiązań – część ogólna. System Prawa Prywatnego tom 5. Wydanie 3. 2020 r., Rozdział III, Nb 123). W konsekwencji powód, który domagał się zapłaty wierzytelności umownej w (...) , żądał innego świadczenia niż to, do jakiego pozwany był potencjalnie zobowiązany. W tych okolicznościach irrelewantne było, że, jak wskazał Sąd Najwyższy w niniejszej sprawie, na skutek upadku mechanizmu indeksacyjnego umowa nie była nieważna, a spłata kredytu powinna nastąpić w złotych wedle oprocentowania opartego o LIBOR i marżę. Nie jest wykluczone, że, w wyniku zastosowania powyższych zasad wyliczania świadczeń umownych, powodowi przysługiwało przeciwko pozwanemu roszczenie o zapłatę - na skutek ewentualnego: wypowiedzenia spornej umowy, bądź niespełniania długu w terminie. W takim przypadku byłaby to jednak, na co już wskazano, wierzytelność wyrażona w złotych, podczas gdy inicjator postępowania żądał spełnienia świadczenia pieniężnego wyłącznie w (...) . Z tej przyczyny również wniosek, w którym domagał się przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego w celu wyliczenia powyższego potencjalnego roszczenia złotówkowego (k. 404 v), został oddalony jako bezprzedmiotowy (postanowienie Sądu Apelacyjnego z 30 września 2020 r. – k. 495). Z omówionych wyżej względów Sąd Okręgowy prawidłowo uznał, że powództwo było niezasadne. Z tych przyczyn orzeczono jak w pkt I sentencji w oparciu o art. 385 § 1 k.p.c. O kosztach postępowania odwoławczego orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik sporu. Jeżeli więc powód przegrał sprawę w całości, to powinien zwrócić pozwanemu 4.050 zł, a więc opłatę za czynności radcy prawnego, który zastępował go w drugiej instancji (§ 2 pkt 6 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 R.pr.Rozp.). Brak stosownego wniosku pozwanego powoduje, że nie zasądzono na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego. Z tych względów Sąd Apelacyjny orzekł jak w pkt II sentencji na podstawie art. 108 § 1 k.p.c. (...)